Nieswoiste choroby zapalne jelit  (NZChJ) to grupa chorób przewlekłych dotyczących przewodu pokarmowego o nieznanej etiologii. Do grupy tej należą min. choroba Leśniowskiego- Crohna (CD) i wrzodziejące zapalenie jelita grubego (CU). Przebieg tych chorób jest wieloletni i polega na naprzemiennym występowaniu okresów zaostrzeń i remisji. (NZChJ) dotyczą głównie ludzi młodych, a szczyt zachorowań przypada na 15-40 r.ż (CD), oraz  20-40 rż (CU).W ostatnich latach zarówno zapadalność jak i chorobowość na IBD rośnie na całym świecie, zwłasza w krajach wysoko rozwiniętych Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Szacuje się, że w Europie z powodu IBD cierpi ok. 0,3 % populacji tj. 2,5- 3 milonów osób. W Polsce na wrzodziejące zapalenie jelita grubego choruje około 30-40 tys. osób, zaś na chorobę Leśniowskiego-Crohna około 10 – 15 tys. Etiologia nieswoistych chorób zapalnych jelit nie jest do tej pory jednoznacznie wyjaśniona. Rozpatruje się wpływ czynników genetycznych, immunologicznych i środowiskowych (sposób odżywiania, zanieczyszczenie środowiska, czynniki infekcyjne, nikotynizm). Dieta jest rozpatrywana nie tylko w aspekcie wpływu na powstawanie chorób zapalnych jelit, ale także wpływu na przebieg choroby (zapobieganie nawrotom, postępowanie wspomagające w okresie zaostrzeń, zapobieganie niedoborom pokarmowym itp.). W ostatnim czasie podkreśla się również wpływ diety na mikrobiom jelitowy, który z  jak się wydaje może z kolei mieć wpływ na rozwój i przebieg nie tylko chorób zapalnych jelit, ale także innych chorób autoimmunologicznych, nowotworowych czy cywilizacyjnych. Mimo szczególnego zainteresowania wpływem diety na NZChJ dane na ten temat są ograniczone i wymagają co podkreśla się praktycznie we wszystkich pracach naukowych przeprowadzenia długotrwałych badań na znacznie większych niż do tej pory grupach pacjentów.

Wpływ diety na etiologię chorób zapalnych jelit

Uważa się, że na zwiększenie ryzyka rozwoju chorób zapalnych jelit może mieć wpływ spożywanie żywności wysokoprzetworzonej, duże spożycie tłuszczów, głównie nasyconych, nieprawidłowy stosunek ilości kwasów omega-3 do omega-6, nadmierne spożywanie cukrów prostych i disacharydów, mięsa oraz zbyt niskie spożycie błonnika pokarmowego.

Dieta w remisji choroby

Przy planowaniu diety  u chorych z IBD należy brać pod uwagę:

  • stan odżywienia i obecność ewentualnych niedoborów pokarmowych
  • stan fizjologiczny pacjenta ( min. ciąża, karmienie piersią)
  • aktywność choroby
  • lokalizację i rozległość zmian
  • przebyte leczenie operacyjne
  • obecność chorób współistniejących
  • stosowane leczenie farmakologiczne

Większość pacjentów w remisji choroby ma prawidłowy stan odżywienia. Jeśli niedożywienie w tej grupie chorych jest obecne to najczęściej z powodu złego wchłaniania, które może być wynikiem min. przebytego leczenia operacyjnego, rozrostu nieprawidłowej flory jelitowej lub leczenia farmakologicznego. Spożycie zarówno energii i składników odżywczych w tej grupie chorych jest najczęściej wystarczające i porównywalne jak u osób zdrowych. W okresie remisji więc dieta powinna być zbliżona do diety osób zdrowych. Mimo, że nie ma jednoznacznych dowodów na wpływ diety na przebieg IBD wiadomo, że pewna część chorych odczuwa, że dieta i spożywanie określonych produktów odgrywa jednak pewną rolę w przebiegu choroby. Z tego powodu pacjenci sami dość często unikają spożywania produktów po których czują się gorzej. Jeśli chory nie ma pewności, który z produktów ma negatywny wpływ przydatne może być prowadzenia dziennika dietetycznego. W dzienniku należy notować: rodzaj spożywanego produktu, okoliczności i warunki spożycia oraz ewentualne dolegliwości po zjedzeniu  (do 1-2 godzin) np. wzdęcia, ból, przelewanie, biegunka. Po przeanalizowaniu danych często udaje się ustalić winowajców. Produkty, które mogą być gorzej tolerowane przez pacjentów z IBD to min. przetwory z pełnego ziarna, grube kasze, warzywa bogate w błonnik, warzywa wzdymające, owoce pestkowe, owoce suszone, orzechy, grzyby. Zła tolerancja potraw może być także związana z zastosowaniem nieodpowiednich technik kulinarnych min. smażenia, pieczenia tradycyjnego, zapiekania, odsmażania, dodatku zasmażek.

Mimo remisji choroby nie należy zapominać o wykonywaniu okresowych rutynowych badań laboratoryjnych z krwi tj. morfologia krwi obwodowej, poziom albumin, witaminy D, B12, kwasu foliowego, potasu, wapnia czy żelaza w celu wykluczenia niedoborów niektórych składników mineralnych i witamin.

Dieta w zaostrzeniu NZChJ

Do objawów zaostrzenia NZChJ należą min. bóle brzucha i biegunka, którym towarzyszyć mogą nudności, wymioty, gorączka. Dolegliwości te mogą powodować zmniejszenie lub utratę apetytu, a co za tym idzie zmniejszone spożywanie pokarmów i składników odżywczych. Jednocześnie w trakcie zaostrzenia dodatkowo dochodzić może do jawnej lub utajonej utraty krwi, zaburzeń trawienia  i wchłaniania co z kolei wraz ze zwiększonym w tym okresie zapotrzebowaniem na energię bardzo często prowadzi do pogorszenia stanu odżywienia. Szacuje się, że do 75 % pacjentów w okresie zaostrzenia chudnie i rozwija się u nich hipoalbuminemia. Często pojawia się także niedokrwistość, niedobory składników mineralnych min. Ca, Zn, Mg, Fe, K i witamin gł. wit. A, D, B 12 i kwas foliowego. Częściej niedożywienie dotyczy pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna niż wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego.

W przypadku zaostrzenia choroby konieczne jest zastosowanie leczenia żywieniowego. Leczenie to stanowi integralną część procesu leczniczego, które ma na celu poprawę i utrzymanie stanu odżywienia, poprawę rokowania i przyspieszenie osiągnięcia przez pacjenta remisji choroby. Lecznie żywieniowe może być prowadzone drogą doustną, dojelitową lub pozajelitową.

W przypadku kiedy możliwe jest odżywianie doustne  stosowana dieta powinna być lekkostrawna, a posiłki urozmaicone i mniejsze objętościowo, ale za to spożywane częściej. Zazwyczaj zaleca się dietę bogatobiałkową i wysokoenergetyczną. Bardzo ważne jest również wypijanie odpowiedniej ilości płynów zwłaszcza jeśli wśród objawów zaostrzenia występuje biegunka. Zaleca się spożywanie produktów będących źródłem pełnowartościowego białka: chude mięso i wędliny, galaretki mięsne i rybne, białko jaja, (jaja całe w ograniczonej ilości), jeżeli pacjent toleruje można podawać również fermentowane przetwory z mleka (jogurt, kefir, chudy twaróg).

W trakcie zaostrzenia choroby należy unikać

  • pokarmów powodujących wytwarzanie nadmiernej ilości gazów jelitowych (min. szparagi, kapusta, suche nasiona roślin strączkowych, kalafior, brokuły, cebula, pory, piwo, napoje gazowane)
  • produktów, które na skutek niepełnego trawienia mogą zwiększać ilość mas kałowych: kukurydza, groch, orzechy, grzyby, suszone owoce (rodzynki, daktyle, figi), cytrusy, sałata zielona.
  • produktów zawierających cukry rafinowane: cukier, słodycze, zbyt słodkie i tłuste ciasta, wysokosłodzone dżemy, syropy owocowe.
  • produktów zawierających cukry które wywołują nadmierną fermentację w jelitach tj. laktoza (mleko słodkie, mleko w proszku, mleko skondensowane, w mniejszym stopniu fermentowane przetwory z mleka takie jak kefir, jogurt, twaróg) czy fruktoza (miód, bardzo słodkie owoce, sok jabłkowy, gruszkowy, winogronowy, syropy owocowe)
  • produktów o działaniu rozwalniającym (kawa w nadmiarze, wody gazowane, pikantne potrawy, buraki, papryka, szpinak, duże ilości zup i gorących napojów, zbyt zimne napoje).
  • produktów i potraw zawierających znaczne ilości błonnika nierozpuszczalnego: otręby pszenne, pieczywo razowe, grube kasze, surowe warzywa i owoce

Ponadto  w diecie należy ograniczyć spożycie tłuszczu. W ograniczonej ilości można stosować tłuszcze łatwo strawne takie jak: masło,  śmietanka (maks. 9-12 % tłuszczu), oliwa z oliwek, oleje roślinne.

W okresie występowania biegunek wskazane jest stosowanie pokarmów spowalniających perystaltykę jelit oraz mających działanie zapierające, takich jak: potrawy z zastosowaniem ryżu, mąki ziemniaczanej, warzywa i owoce zawierające pektyny, napoje garbnikowe (napar z suszonych czarnych jagód, mocna gorzka herbata).

Jeśli chodzi o sposób przygotowania potraw to poleca się: gotowanie w wodzie i na parze, duszenie bez uprzedniego obsmażania na tłuszczu, pieczenie w folii aluminiowej, pergaminie lub z zastosowaniem rękawów foliowych. Zupy i sosy powinny być przygotowywane na bazie wywarów warzywnych oraz chudych rosołów, podprawiane zawiesiną z mąki i wody lub śmietanki.

Jeśli mimo odżywiania doustnego chorzy nie są w stanie pokryć całkowitego zapotrzebowania na energię i składniki pokarmowe zaleca się wzbogacenie diety preparatami bezresztkowymi, polimerycznymi.

Optymalizacja stanu odżywienia jest ważna zarówno w celu zapobiegania długoterminowym konsekwencjom zdrowotnym wynikającym z niedożywienia, a także w celu zapobiegania nawrotom u pacjentów z IBD.

Część pacjentów zwłaszcza tych, u których nie można osiagnać pełnej remisji lub są częste nawroty choroby sięga po róznego rodzaju diety eliminacyjne.

Dieta bezgluetnowa- polega na wyeliminowaniu wszystkich produktów i przetworów pochodzących z pszenicy, żyta, owsa i jęczmienia i zastąpienie ich produktami mącznymi przygotowanymi na bazie surowców naturalnie bezglutenowych (ryż, kukurydza, soja, proso, gryka, mąka ziemniaczana) lub z surowców z których usunięto gluten. Dieta ta nie jest polecana w innych chorobach niż celiakia (choroba trzewna). Nie ma ona bowiem udowodnionego korzystnego wpływu na leczenie lub wspomaganie leczenia innych chorób, a dodatkowo niesie ze sobą ryzyko niedoborów składników pokarmowych gł. witamin z grupy B oraz składników mineralnych (min. magnezu, żelaza, selenu, manganu).

Dieta FODMAP to dieta o małej zawartości Fermentujących Oligo-Di-Monosacharydów i Polioli.
Zasady diety oparte są o fakt, że trudno trawione przez człowieka i łatwo fermentujące węglowodany przechodzą przez przewód pokarmowy w mało zmienionej postaci, są słabo wchłaniane i osmotycznie czynne ("ściągają" wodę do jelita), zostają rozłożone dopiero przez bakterie jelitowe w procesie fermentacji. Wtedy też powstają gazy powodujące wzdęcia i dyskomfort. Dzięki ograniczeniu FODMAP w diecie, bakterie nie otrzymują pożywki do fermentacji i proces zbierania wody i gazów nie zachodzi albo jest mocno ograniczony. Dieta ta jest zalecana dla pacjentów z zespołem jelita nadwrażliwego przez krótki około 6-8 tygodniowy okres. Prac na temat wpływu tej diety na NZChJ jest niewiele i dotyczą one małej liczby chorych. W chwili obecnej nie ma podstaw do zalecania tej diety pacjentom. Potrzebne jest przeprowadzenie dłużej trwających badań na większej liczbie chorych, które oceniłyby by zarówno skuteczność jak i bezpieczeństwo stosowania.

Dieta SCD- Specyficznych Węglowodanów. Jest to dieta niskowęglowodanowa,  w której eliminuje się spożywanie wszystkich węglowodanów złożonych min. sacharozy, laktozy,  produktów zbożowych (w tym
kukurydzy, pszenicy, jęczmienia, owsa i ryżu), a także produktów skrobiowych takich jak ziemniaki i pasternak. Jak dotąd nie dowiedziono korzystnego wpływu tej diety na przebieg NZChJ. Dodatkowo dieta te jest trudna do przestrzegania, może skutkować utratą masy ciała i niedoborem witaminy D.
Dieta przeciwzapalna (IBD-AID). Dieta jest modyfikacją diety (SCD) jednak znacznie mniej restrykcyjną i polega na ograniczeniu węglowodanów o działaniu prozapalnym takich jak rafinowane cukry, laktoza i większość zbóż, jednocześnie zaleca się spożywanie żywności zawierającej prebiotyki i probiotyków. W badaniu wzięło udział jedynie 15 chorych u części z nich uzyskano wprawdzie zmniejszenie objawów, możliwość  redukcji dawek stosowanych leków i poprawę parametrów biochemicznych, jednak ze względu na małą liczebność grupy badanej nie można w chwili obecnej tej diety zalecić pacjentom.