Nieswoiste zapalenia jelit (NZJ) to grupa schorzeń obejmujących zmiany zapalne w obrębie układu pokarmowego, a zwłaszcza jelita. Jelito stanowi część organizmu, w której zachodzi trawienie pokarmu oraz wchłanianie substancji odżywczych i wody, a w końcowym procesie wydalanie produktów przemiany materii (znanych pod nazwą kału lub stolca).

Niekiedy NZJ myli się z zespołem jelita drażliwego. Pomimo iż objawy w postaci biegunki i zaparcia są podobne, inne są przyczyny obu schorzeń. Zespół jelita drażliwego to zaburzenie czynnościowe, co oznacza, że budowa układu pokarmowego jest prawidłowa, natomiast nie zawsze prawidłowa jest jego czynność. NZJ to schorzenie przewlekłe (długotrwałe), które prowadzi do stanu zapalnego, a niekiedy do uszkodzenia struktury jelit.

Istnieją dwa główne rodzaje NZJ:

  • wrzodziejące zapalenie jelita grubego – choroba występująca najczęściej w odbytnicy. Do jej objawów należą krwawienia i zakażenia. WZJG z większą częstotliwością występuje u osób cierpiących na chorobę Leśniowskiego-Crohna.
  • choroba Leśniowskiego-Crohna – przewlekłe nieswoiste zapalenie jelit, występujące najczęściej u młodych kobiet w wieku 15-30 lat, aczkolwiek objawy dotykaj również osoby starsze (60-80 lat) i dzieci. Choroba obejmuje odcinki układu pokarmowego – od jamy ustnej po odbytnicę. Charakteryzuje się powstaniem stanu zapalnego, czego następstwem jest utrudnione przechodzenie treści pokarmowej.

Oba schorzenia dotyczą różnych odcinków układu pokarmowego, a ich objawy są nieco inne. Poniżej zamieszczono krótki przegląd informacji:

Tabela 1: Różnice pomiędzy wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego i chorobą Leśniowskiego-Crohna.

  Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) Choroba Leśniowskiego-Crohna (ChLC)
Odcinek zajętego jelita Wrzodziejące zapalenie jelita grubego zawsze występuje w obrębie odbytnicy i jelita grubego. Choroba może występować w obrębie całego układu pokarmowego – od jamy ustnej po odbytnicę.
Charakterystyka Zajęte odcinki jelita tworzą jednolity ciąg zmian chorobowych bez oddzielających je zdrowych fragmentów. Zajęte odcinki jelita występują na przemian ze zdrowymi fragmentami („zmiany skaczące”).
Zmiany zapalne dotyczą wyłącznie śluzówki (błony śluzowej) jelita. Zmiany zapalne obejmują całą ścianę jelita.
W rzadkich przypadkach powstają przetoki. W przebiegu schorzenia często powstają przetoki.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego zwykle zaczyna się rozwijać przed 30. rokiem życia, jednak może wystąpić w każdym wieku, a u niektórych osób może nie rozwinąć się nawet powyżej 50 lub 60 roku życia.

 

Choroba występuje w każdym wieku, jednak zwykle zaczyna się rozwijać u młodych osób. W większości przypadków chorobę Leśniowskiego-Crohna rozpoznaje się u pacjentów poniżej 30 lat.
Objawy Bardzo często występują nawracające biegunki. Stolce mogą zawierać śluz lub krew. Nawracające biegunki nie występują tak często, jak w przypadku WZJG.
Stolce niemal zawsze zawierają krew, co niekiedy może być widoczne makroskopowo. Może występować krwawienie, choć nie tak często, jak w przypadku WZJG.
W WZJG może występować zaparcie, choć nie tak często, jak w przypadku ChLC. Może pojawiać się zaparcie w czasie, gdy pozostałe objawy choroby są kontrolowane.
Zmienny ból brzucha; jego nasilenie i umiejscowienie (miejsca odczuwania bólu) mogą się zmieniać. Mogą występować nieprzyjemne odczucia w dolnej części jamy brzusznej ponad górną krawędzią kości miednicznej, bądź skurcze lub ból podobny do skurczu w środkowej części jamy brzusznej. W trakcie zaostrzenia choroby ból może mieć większe nasilenie. Do innych objawów należą nudności i wymioty. Nawracające epizody dokuczliwego bólu, przede wszystkim w prawej dolnej części jamy brzusznej, zwykle występujące przed wypróżnieniem. Mogą pojawiać się nudności i wymioty, szczególnie w przypadku występowania ropnia bądź perforacji ściany jelita.
Podczas poważnego zaostrzenia choroby często występuje gorączka. Gorączka jest przeważnie nieznaczna; wysoka temperatura oraz zimne dreszcze zwykle wskazują na powikłania choroby.
W przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita grubego o umiarkowanym lub średnio ciężkim nasileniu nie zawsze występują obniżenie apetytu, zmniejszenie masy ciała i opóźnienie wzrostu u dzieci. U niektórych pacjentów w wieku dziecięcym i w wieku dojrzewania choroba może powodować spowolnienie wzrostu. Obniżenie apetytu, zmniejszenie masy ciała o około 10–20%. Często obserwuje się zaburzenie wzrostu u dzieci i młodzieży.
Problemy z wypróżnieniem – potrzeba częstszego korzystania z toalety lub parcie na stolec (uczucie potrzeby oddania stolca pomimo opróżnionej odbytnicy), jak również zatrzymanie stolca. Problemy z wypróżnieniem, szczególnie podczas zaostrzenia objawów.
Występuje owrzodzenie odbytu, a w rzadkich przypadkach obserwuje się powstanie przetoki. Owrzodzenie odbytu oraz obecność przetoki mogą być pierwszymi objawami prowadzącymi do podejrzenia ChLC.
Nie występują objawy neurologiczne ani psychiczne. Objawy neurologiczne oraz psychiczne mogą być jednymi z pierwszych objawów ChLC.

Czym jest stan zapalny?

Stan zapalny to medyczne określenie odpowiedzi organizmu na podrażnienie, uraz oraz zakażenie. Jest to prawidłowa reakcja obronna na obecność drobnoustrojów zakaźnych (np. bakterii lub wirusów), antygenu (czynnika obcego dla organizmu) lub uszkodzenia tkanek. Zazwyczaj stan zapalny to proces wspomagający uruchomienie mechanizmu zdrowienia, jeśli jednak nie zakończy się we właściwym czasie, bądź też nie jest kontrolowany, może powodować uszkodzenia.

Stan zapalny charakteryzują:

  • obrzęk,
  • zaczerwienienie skóry,
  • podwyższona ciepłota zajętych tkanek.

Stan zapalny jelita może powodować powstawanie ropy i śluzu, a także krwawienie, owrzodzenie i dolegliwości bólowe.

Ogólne objawy NZJ

Do charakterystycznych objawów nieswoistego zapalenia jelit (NZJ) należą:

  • biegunka (częste, luźne lub słabo strawione stolce);
  • ból brzucha;
  • obecność krwi w stolcu;
  • obecność ropy i śluzu w stolcu;
  • bolesne wypróżnienia;
  • zmniejszenie masy ciała;
  • gorączka oraz pogorszenie ogólnego stanu zdrowia.

Niektóre z tych objawów mogą być także wywoływane przez infekcję żołądkowo-jelitową („grypę żołądkową”) oraz zespół jelita drażliwego.

Czy to jest grypa żołądkowa?

Ważną różnicą pomiędzy zwykłą infekcją żołądkowo-jelitową i NZJ jest czynnik czasowy. W przypadku infekcji objawy niemal zawsze ustępują po jednym lub co najwyżej dwóch tygodniach. Objawy NZJ mogą ustępować dłużej, a także obserwuje się kolejne epizody lub zaostrzenia choroby podczas jej nawrotu.

Czy moje schorzenie to zespół drażliwego jelita czy NZJ?

Objawy zespołu drażliwego jelita zwykle ograniczają się do bólu brzucha, biegunki i zaparcia. Ponadto przy tym schorzeniu mało prawdopodobne jest występowanie krwistych stolców i gorączki oraz zmniejszenie masy ciała. W przypadku obaw lub niepewności należy bezwzględnie porozmawiać z lekarzem.

Niepokojące objawy w przebiegu NZJ

  • Gorączka
  • Przyspieszone tętno
  • Ogólne złe samopoczucie
  • Obfite lub gwałtowne krwawienie

Co się dzieje, gdy zachorujemy na NZJ?

U większości osób z NZJ występują okresy pogorszenia objawów, nazywane zaostrzeniem, fazą czynną, nawrotem lub „atakiem” choroby, na przemian z okresami wyciszenia, podczas których występuje niewiele objawów bądź też nie występują żadne objawy – są to tzw. okresy remisji.

Liczba, rodzaj i czas trwania zaostrzeń są różne, a NZJ u różnych pacjentów przebiega w odmienny sposób.

NZJ można podzielić na różne rodzaje w zależności od czasu trwania i częstości występowania zaostrzeń:

  • remisyjne – zaostrzenia występują częściej niż raz w roku;
  • okresowe – pomiędzy poszczególnymi zaostrzeniami obserwuje się przerwy trwające dłużej niż rok;
  • przewlekłe – w przypadku ataku trwającego dłużej niż rok;
  • ostre – o bardzo dużym nasileniu i szybkim rozwoju stanu zapalnego;
  • reaktywacyjne – w przypadku gdy następuje ponowne zaostrzenie stanu zapalnego w odcinku jelita objętego zapaleniem w przeszłości. Taka sytuacja często występuje po odstawieniu leczenia.

U większości pacjentów występuje rodzaj NZJ określany, jako przewlekle okresowy, co oznacza, że obserwuje się dłuższe okresy zaostrzeń przedzielone okresami remisji.

Jakie są przyczyny NZJ?

Przyczyny rozwoju nieswoistych zapaleń jelit (NZJ) pozostają nadal nie do końca wyjaśnione, jednak większość ekspertów uważa, że podłoże tych schorzeń ma charakter wieloczynnikowy (tzn. wpływa na nie kilka różnych czynników), na przykład:

  • Podłoże genetyczne:
    • Jak dotąd naukowcy zidentyfikowali jeden gen o nazwie NOD2/CARD 15, który ma znaczenie w co najmniej 20% przypadków choroby Leśniowskiego-Crohna 15–20% pacjentów może posiadać bliskiego krewnego z jednym z tych schorzeń, jednak na obecną chwilę nie wydaje się istnieć jednoznaczny wzorzec rodzinnego dziedziczenia choroby.
    • Badacze odkryli, że wrzodziejące zapalenie jelita grubego może występować rodzinnie. W istocie aż do 20% osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego posiada krewnego pierwszego stopnia (kuzyna pierwszego stopnia lub bliższego krewnego), u którego występuje wrzodziejące zapalenie jelita grubego lub choroba Leśniowskiego-Crohna. Zatem genetyka z pewnością odgrywa rolę w rozwoju choroby, choć w tym przypadku nie ustalono żadnego określonego wzorca.
  • Nieprawidłowa reakcja układu immunologicznego.
  • Czynniki środowiskowe.

Oznacza to, że nie ma możliwości przewidzenia, u którego z członków rodziny rozwinie się wrzodziejące zapalenie jelita grubego lub choroba Leśniowskiego-Crohna i czy w ogóle wystąpi.

Niezależnie od przyczyny uważa się, że w przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i choroby Leśniowskiego-Crohna pewne czynniki mogą powodować uaktywnienie układu immunologicznego i powstanie stanu zapalnego w obrębie jelit. Jeśli stan zapalny nie ustąpi we właściwy sposób, powoduje uszkodzenie przewodu pokarmowego i wystąpienie objawów wrzodziejącego zapalenia jelita grubego lub choroby Leśniowskiego-Crohna.

Ważnym aspektem wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i choroby Leśniowskiego-Crohna jest fakt, iż nie są to choroby zakaźne. Oznacza to, że nie można się nimi „zarazić”, a chorzy nie mogą przekazać ich innym osobom.

Możliwe przyczyny zaostrzenia objawów NZJ

Pomimo iż dokładna przyczyna rozwoju NZJ nie jest jednoznaczna, istnieje kilka czynników mogących powodować zaostrzenie objawów choroby.

Należą do nich:

  • Stres – u niektórych osób problemy emocjonalne mogą prowadzić do zaostrzenia objawów.
  • Przerwy w przyjmowaniu leków lub nieprawidłowe dawkowanie leków.
  • Stosowanie niektórych leków w niedawnym czasie, np. niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) lub antybiotyków.
  • Spożywanie niektórych pokarmów – niektóre produkty żywnościowe mogą powodować zaostrzenie objawów.

Palenie wyrobów tytoniowych – badania naukowe wykazały ujemny wpływ palenia tytoniu u pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna. Dane dotyczące wpływu palenia tytoniu na wrzodziejące zapalenie jelita grubego są sprzeczne, jednak ogólnie nawyk ten jest niesprzyjający.

Więcej informacji na temat życia z NZJ.

Choroba Leśniowskiego-Crohna - objawy

  • bóle brzucha
  • biegunki
  • zmiany skórne
  • zapalenie stawów
  • zapalenie oka
  • gorączka (nie zawsze)

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego - objawy

  • stolce z jednoczesnym nagłym wydaleniem gazów
  • kał różnej konsystencji
  • wzdęcia
  • bóle skurczowe
  • gorączka lub stany podgorączkowe